استنطاق

«استنطاق» (Die Ermittlung) یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌های مستند قرن بیستم است که پتر وایس آن را در سال ۱۹۶۵ بر اساس دادگاه‌های آشویتس در فرانکفورت نوشت؛ دادگاه‌هایی که از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۵ برای رسیدگی به جنایت‌های مسئولان اردوگاه مرگ آشویتس برگزار شد. وایس با کنار گذاشتن عناصر معمول نمایشنامه‌نویسی و تکیه بر اسناد، شهادت‌ها و گزارش‌های دادگاه، متنی خلق کرد که بیش از آن‌که روایت یک داستان باشد، مواجهه‌ای مستقیم با حافظه‌ی تاریخی و مسئولیت انسانی است.

این نمایشنامه در قالب یازده «سرود» یا بخش تنظیم شده و ساختاری شبیه جلسه‌ی دادگاه دارد؛ شاهدان، متهمان، وکلا و قاضی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند و از سازوکار کشتار، زندگی در اردوگاه و نقش افراد مختلف در نظام نازی سخن می‌گویند. وایس تلاش می‌کند بدون اغراق ادبی و احساسات‌گرایی، واقعیت جنایت را از خلال شهادت‌ها آشکار کند. «استنطاق» یکی از نمونه‌های شاخص تئاتر مستند است؛ اثری که پرسش اصلی آن تنها درباره‌ی گذشته نیست، بلکه درباره‌ی امکان تکرار خشونت و وظیفه‌ی انسان در برابر فراموشی تاریخی است.

ترجمه‌ی فرامرز بهزاد از این نمایشنامه، آن را برای مخاطب فارسی‌زبان به یکی از متون مهم ادبیات نمایشی آلمان پس از جنگ تبدیل کرده است. این اثر علاوه بر ارزش ادبی، سندی درباره‌ی یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر و تلاشی هنری برای واداشتن جامعه به رویارویی با گذشته‌ی خود است.

پتر وایس (۱۹۱۶–۱۹۸۲) نویسنده، نمایشنامه‌نویس، نقاش و فیلم‌ساز تجربی آلمانی بود که بیشتر عمر خود را در تبعید در سوئد گذراند. او پس از روی کار آمدن نازی‌ها همراه خانواده‌اش از آلمان خارج شد و تجربه‌ی مهاجرت و مواجهه با فاشیسم تأثیر عمیقی بر جهان‌بینی و آثارش گذاشت.

وایس از چهره‌های مهم تئاتر مستند در قرن بیستم به شمار می‌رود. نمایشنامه‌هایی مانند «استنطاق» و «مارا/ساد» جایگاه او را در تاریخ تئاتر مدرن تثبیت کردند. آثار او معمولاً با موضوعاتی چون خشونت سیاسی، قدرت، انقلاب، مسئولیت فردی و رابطه‌ی هنر با تاریخ سروکار دارند. «استنطاق» مهم‌ترین اثر او در مواجهه با جنایت‌های نازی‌هاست؛ اثری که نشان داد تئاتر می‌تواند از صحنه‌ی نمایش فراتر رود و به عرصه‌ای برای شهادت، داوری اخلاقی و حفظ حافظه‌ی جمعی تبدیل شود.

قاضی:
آقای شاهد
شما رئیس ایستگاهی بودید
که محموله‌ها به آنجا می‌رسید.
فاصله‌ی ایستگاه تا اردوگاه چقدر بود؟
شاهد ۱:
۲ کیلومتر تا اردوگاه نظامی قدیم
و حدود ۵ کیلومتر تا اردوگاه اصلی.
قاضی:
آیا شما در این اردوگاه‌ها کار می‌کردید؟
شاهد ۱:
خیر.
قاضی:
وظیفه‌ی من فقط این بود که مراقب باشم
نظم خطوط به هم نخورد
و اینکه قطارها طبق برنامه
وارد و خارج بشوند.
قاضی:
وضع این خطوط چطور بود؟
شاهد ۱:
راه‌آهن از هر حیث مجهزی بود.
جدول برنامه‌ی قطارها را
شما تهیه می‌کردید؟