تمام راه جنگل بود (سفرنامه‌ی سلطان الواعظین)
ناشر: چشمه
📖 درباره کتاب
کتاب «تمام راه جنگل بود»، یادداشت‌های روزنوشت و شخصی سلطان‌الواعظین شیرازی از سفر طولانی و پرماجرای او در تابستان سال ۱۳۰۵ خورشیدی است که پس از سال‌ها به کوشش فرشید گندم‌کار تصحیح و منتشر شده است. نویسنده که در ۳۰ سالگی عزم زیارت مشهد را داشته، مسیری متفاوت را برمی‌گزیند و ابتدا از کرمانشاه به عتبات عالیات در عراق می‌رود، سپس از طریق راه‌های دریایی و زمینی به شبه‌قاره هند و پاکستان امروزی سفر می‌کند و در نهایت خود را به حرم امام رضا (ع) می‌رساند. این اثر که در اصل دفترچه‌ای ۸۰ برگی با خط خود نویسنده بوده، با تمام شدن صفحات آن نیمه‌کاره رها شده است، اما مصحح با حفظ اصالتِ جملات، رسم‌الخط آن را امروزی کرده و توصیفات تکمیلی دیگر سفرنامه‌نویسان هم‌دوره را در پانوشت‌ها گنجانده است.
این سفرنامه فراتر از یک گزارش زیارتی ساده، یک سند تاریخی ارزشمند است؛ چراکه با انتشار خبر ورود نویسنده در جراید هند، علمای ادیان مختلف به مناظره با او پرداختند و همین جلسات، بعدها پایهٔ نگارش کتاب معروف او یعنی «شب‌های پیشاور» شد. سلطان‌الواعظین با نثری ساده اما پرجزئیات، اطلاعات نادری از جغرافیای شهری، مخارج سفر با وسایل نقلیه آن دوران (مانند موتور فورد) و همچنین وضعیت اجتماعی و معیشتی شیعیان شبه‌قاره ارائه می‌دهد. علاوه بر این، کتاب حاوی توصیفات دقیق معماری از ابنیه تاریخی دهلی، بمبئی و لاهور است و به دلیل جایگاه مذهبی نویسنده، شامل گزارش‌هایی انحصاری از اماکنی است که زوار عادی به آن‌ها دسترسی نداشتند، مانند وضعیت حرم امام رضا (ع) در دوران تعطیلی تا بازگشایی آن.
این سفرنامه فراتر از یک گزارش زیارتی ساده، یک سند تاریخی ارزشمند است؛ چراکه با انتشار خبر ورود نویسنده در جراید هند، علمای ادیان مختلف به مناظره با او پرداختند و همین جلسات، بعدها پایهٔ نگارش کتاب معروف او یعنی «شب‌های پیشاور» شد. سلطان‌الواعظین با نثری ساده اما پرجزئیات، اطلاعات نادری از جغرافیای شهری، مخارج سفر با وسایل نقلیه آن دوران (مانند موتور فورد) و همچنین وضعیت اجتماعی و معیشتی شیعیان شبه‌قاره ارائه می‌دهد. علاوه بر این، کتاب حاوی توصیفات دقیق معماری از ابنیه تاریخی دهلی، بمبئی و لاهور است و به دلیل جایگاه مذهبی نویسنده، شامل گزارش‌هایی انحصاری از اماکنی است که زوار عادی به آن‌ها دسترسی نداشتند، مانند وضعیت حرم امام رضا (ع) در دوران تعطیلی تا بازگشایی آن.
✍️ درباره نویسنده
سید محمد اشرفی شیرازی، معروف به سلطان‌الواعظین شیرازی (۱۲۷۵–۱۳۵۰ ش)، از علما، خطبا و مبلغان برجستهٔ شیعه در قرن چهاردهم هجری بود. او در تهران و در خانواده‌ای از سادات سرشناس متولد شد و نسبش با ۲۸ واسطه به امام جعفر صادق (ع) می‌رسید. وی علوم دینی را در تهران، کربلا و حوزه علمیه قم نزد اساتید بزرگی همچون آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی فراگرفت و به درجهٔ اجازه روایت حدیث دست یافت. او شخصیتی صریح، مستقل و بی‌تعارف داشت و همواره تلاش می‌کرد با نثری ساده و روان با عموم مردم ارتباط برقرار کند.
شهرت جهانی سلطان‌الواعظین بیشتر به خاطر سفر مذهبی و طولانی او در سال ۱۳۰۵ ش به شبه‌قاره هند و پاکستان است. با انتشار خبر ورود او در جراید، سلسله مناظرات مذهبی بزرگی میان او و علمای اهل سنت و دیگر ادیان شکل گرفت که مشهورترین آن‌ها در شهر پیشاور رخ داد. ماحصل این گفت‌وگوهای فشرده، کتاب پرآوازهٔ «شب‌های پیشاور» شد که به دفاع از عقاید شیعه می‌پردازد. او علاوه بر این، آثار متعددی نظیر گروه رستگاران و سفرنامهٔ تمام راه جنگل بود را از خود به یادگار گذاشت و پس از سال‌ها خانه‌نشینی به دلیل بیماری قلبی، در مهر ۱۳۵۰ در تهران درگذشت و در قم به خاک سپرده شد.
شهرت جهانی سلطان‌الواعظین بیشتر به خاطر سفر مذهبی و طولانی او در سال ۱۳۰۵ ش به شبه‌قاره هند و پاکستان است. با انتشار خبر ورود او در جراید، سلسله مناظرات مذهبی بزرگی میان او و علمای اهل سنت و دیگر ادیان شکل گرفت که مشهورترین آن‌ها در شهر پیشاور رخ داد. ماحصل این گفت‌وگوهای فشرده، کتاب پرآوازهٔ «شب‌های پیشاور» شد که به دفاع از عقاید شیعه می‌پردازد. او علاوه بر این، آثار متعددی نظیر گروه رستگاران و سفرنامهٔ تمام راه جنگل بود را از خود به یادگار گذاشت و پس از سال‌ها خانه‌نشینی به دلیل بیماری قلبی، در مهر ۱۳۵۰ در تهران درگذشت و در قم به خاک سپرده شد.
📖 تکه‌ای از کتاب
آغاز دفتر
بسم الله الرحمن الرحیم
چون مدت‌ها بود که پس از مراجعت از سفر اول که در سنه‌ی هزار و سیصد و سی و پنج [قمری] واقع گردید قصد تشرف به آستان‌بوسی حضرت ثامن‌الائمه را داشته به واسطه‌ی عدم وسایل موفق نگردیده تا در این موقع که وسایل تشرف فراهم [شد] با یک نفر ملازم آقا محمدنام اصفهانی عزم حرکت نموده. از گاراژ ابراهیم‌خان گوران موتور فورد سیستم جدیدی را گرفته از قرار نفری هشت تومان الی بغداد. شوفر هم سید حسین از اهل نجف اشرف بود.
بسم الله الرحمن الرحیم
چون مدت‌ها بود که پس از مراجعت از سفر اول که در سنه‌ی هزار و سیصد و سی و پنج [قمری] واقع گردید قصد تشرف به آستان‌بوسی حضرت ثامن‌الائمه را داشته به واسطه‌ی عدم وسایل موفق نگردیده تا در این موقع که وسایل تشرف فراهم [شد] با یک نفر ملازم آقا محمدنام اصفهانی عزم حرکت نموده. از گاراژ ابراهیم‌خان گوران موتور فورد سیستم جدیدی را گرفته از قرار نفری هشت تومان الی بغداد. شوفر هم سید حسین از اهل نجف اشرف بود.
